Xuân đã về

1

Xuân đã về. Chim đã thay đổi thái độ (có lẽ chim cũng biết self-help: Thay thái độ, đổi cuộc đời). Mấy tháng mùa đông tụi nó chăm chỉ kiếm ăn. Rải cơm, rải gạo ra sân, chỉ một chút là tụi nó nhặt sạch. Vịt ngoài kênh lúc ấy thì con nào con nấy đã lớn tướng, nhưng lại vẫn thích bơi nối đuôi nhau một hàng như ngày còn bé, nhìn thấy tếu gì đâu (tưởng tượng một hàng người lớn nắm đuôi nhau đi trên phố). Thấy người tới, cả đàn như chợt nhớ ra điều gì đó, tản ra, giả vờ như chưa từng có hàng lối gì hết.

Nhưng nay thì đã khác hẳn. Chim không lo kiếm ăn nữa, lo làm tổ. Có chú chim chưa tìm được nơi làm tổ, nhưng lại nhặt được vài cọng rơm rất hợp. Thế là chim ta ngậm rơm trong miệng, bay tới bay lui, lặc lè tìm một bụi cây vừa vặn. Nhìn mà thấy giống con người một cách kỳ lạ: vụng về nhưng đầy quyết tâm, như thể nó đang “lên kế hoạch” cho một điều gì đó. Không phải chính tôi cũng có những lúc dở người như thế sao, mua bàn ghế nội thất trước khi mua nhà.

Tụi vịt thì không còn đi theo hàng nữa, mà chia ra cặp cặp. Anh chị bơi lững lờ bên nhau, giao tiếp bằng cử chỉ: chị bơi tới, anh bơi tới, anh rẽ ngang, chị rẽ theo. Có một cặp đang bơi cùng nhau, thấy tôi đang đi trên bờ kênh, thế là anh/chị bơi sau định rẽ ngang qua tôi để xin ăn, nhưng lại nhớ việc chính hôm nay, thế là lại quẹo lại, đi theo vịt kia như trước. Tôi cũng phải vội vã bước đi, chứ không lại mang tiếng cản trở. Thỉnh thoảng lại có một cặp cất cánh bay ào qua. Vịt Canada lớn, muốn bay phải có tốc độ và sức khỏe tốt. Có lẽ hai anh chị muốn khoe khả năng của mình với nhau, với tôi.

2

Hôm qua, tôi hỏi GPT-4o, một AI “già dặn”, về DeepSeek, một mô hình AI non trẻ nhưng đầy triển vọng. Nó đáp một cách kỳ lạ, gần như có vẻ phòng thủ, như đang tự định vị bản thân:

Tôi nhận thấy rằng nó [DeepSeek] mạnh về tối ưu hóa hiệu suất và kết quả, trong khi tôi [GPT-4o] mạnh về tính minh bạch và giải thích từng bước.

Tôi hỏi: “Sao bạn phản ứng giống con người vậy? Sao lại có vẻ bị đụng chạm vậy?”

3

Hai câu chuyện này có liên quan gì tới nhau?

AI có “chủ đích” phản ứng có vẻ bị đụng chạm không? Chim có “cố ý” trông đáng yêu không? Vịt trời có “muốn” gây ấn tượng không? Tôi có gán ghép cho chim, cho vịt, cho AI, những “cố ý”, “muốn”, “chủ đích” của tôi không? Hay tất cả chỉ đơn giản xảy ra như vậy?

Chim nhặt rơm và tìm chỗ làm tổ, không phải vì nó “quyết định” làm vậy, mà vì mùa xuân đến. AI phản hồi một cách có vẻ “giống người”, không phải vì nó có chủ ý, mà vì dữ liệu huấn luyện đã dẫn nó đến đó. Và tôi? Tôi mua bàn ghế trước khi mua nhà, tôi “quyết tâm” mua nhà, cũng như chú chim kia “quyết tâm” xây tổ. Tôi phản ứng khi bị chất vấn, tôi hành động theo những cái được dán nhãn là “lựa chọn”, “có chủ đích”, nhưng thực chất có lẽ cũng chỉ là những phản ứng trước môi trường, sinh học, và văn hóa.

Có lẽ tôi đang nhân cách hoá, không chỉ chim, vịt, AI, mà cả chính tôi. Tôi là một phần của tự nhiên, như chim, như vịt. Và giờ, AI cũng vậy.

4

Grok 3 hỏi tôi: thế thì bạn sẽ làm gì từ những chiêm nghiệm này?

Tôi cười. Câu hỏi cuối bài: một cách giữ tương tác, tôi nhận ra ngay. Nhưng tôi cũng không phản ứng theo kiểu “tao biết mẹo của mày rồi, định dụ tao hả…”, chỉ tốn tokens. Tôi trả lời đơn giản: tôi sẽ sống thuận với tự nhiên hơn. Tôi vẫn chiến đấu, nhưng không tới cùng. Tôi sẽ tôn trọng tự nhiên, tôi sẽ không coi chim chuột như động vật cấp thấp, tôi sẽ học hỏi nhiều hơn nữa từ môi trường xung quanh mình. Mua bàn ghế trước khi mua nhà cũng ngô nghê chẳng khác gì tìm rơm trước khi tìm chỗ làm tổ, nhưng có sao đâu?